نقش محیط و وراثت در شکلگیری رفتارهای ناهنجار کودکان/دکتر مهران عبادتی
اخبار پزشکینقش محیط و وراثت در شکلگیری رفتارهای ناهنجار کودکان/دکتر مهران عبادتی یکی از باورهای رایج در فرهنگ عامیانه این است که وقتی کودکی رفتارهای نادرست، آزاردهنده یا غیراخلاقی از خود بروز میدهد، دیگران آن را به وراثت نسبت میدهند و میگویند: (به پدربزرگش رفته)، (رفتارش شبیه عمویش است) یا (این خصلت را از داییاش به […]
نقش محیط و وراثت در شکلگیری رفتارهای ناهنجار کودکان/دکتر مهران عبادتی
یکی از باورهای رایج در فرهنگ عامیانه این است که وقتی کودکی رفتارهای نادرست، آزاردهنده یا غیراخلاقی از خود بروز میدهد، دیگران آن را به وراثت نسبت میدهند و میگویند: (به پدربزرگش رفته)، (رفتارش شبیه عمویش است) یا (این خصلت را از داییاش به ارث برده است). با این وجود، یافتههای علمی در حوزه روانشناسی نشان میدهد که شکلگیری شخصیت و الگوهای رفتاری انسان، حاصل ارتباط و تاثیر متقابل میان عوامل ژنتیکی، خانوادگی، تربیتی و محیطی است.
ژنتیک نقش مهمی در ویژگیهای زیربنایی نظیر خلقوخو، میزان هیجانطلبی و توانایی کنترل تکانهها دارد، اما هیچگاه بهتنهایی تعیینکنندهی سرنوشت اخلاقی و رفتاری فرد نیست. در مقابل، عوامل محیطی و تجربی نقش بسزایی در شکلگیری عادتها و ساختارهای رفتاری کودک ایفا میکنند.
بسیاری از والدین فرض را بر این میگذارند که فراهمسازی یک محیط خانوادگی سالم، آرام و اخلاقمدار برای هدایت فرزند به سمت رفتارهای مطلوب کفایت میکند. با این حال، حوزهی تاثیرگذاری تربیتی محدود به نهاد خانواده نبوده و نهادهای آموزشی، دوستان، روابط اجتماعی و محتوای رسانهای همگی در شکلگیری رفتار کودک نقش دارند.
یکی از نظریههای مهم در روانشناسی رشد، نظریه (یادگیری اجتماعی) اثر آلبرت بندورا و مفهوم (یادگیری مشاهدهای) است. بر اساس این رویکرد، کودکان بسیاری از الگوهای رفتاری را از طریق مشاهدهی رفتار دیگران و تقلید از آنها فرا میگیرند، و این فرایند لزوما از طریق آموزش مستقیم صورت نمیپذیرد.
برای نمونه، ممکن است والدین در بستر خانواده اصول احترام متقابل و دوری از پرخاشگری را جا انداخته باشند، اما کودک در تعامل با دوستان یا کودکان دیگر با الگوهای رفتاری ناهنجار نظیر پسگردنی، تمسخر، پرخاشگری کلامی یا زورگویی مواجه شود.
در صورتی که این قبیل رفتارها با پیامدهایی مثل جلب توجه یا کسب برتری در گروه همراه شود، احتمال تقلید و پذیرش آن توسط کودک افزایش مییابد؛ پدیدهای که از طریق روابط اجتماعی وارد ساختار رفتاری فرد میشود.
نکتهی مهم این است که تاثیرات محیطی لزوما عیان و یکنواخت نیستند. گاهی اوقات کودک آموخته است که در حضور والدین رفتارهای هنجار از خود بروز دهد، اما در غیاب آنها الگوهای ناهنجار را تکرار کند. به همین دلیل، تبعیت از ارزشهای اخلاقی صرفا در حضور والدین به معنای درونیسازی کامل آن ارزشها تلقی نمیشود.
دوستان و همسنوسالان در این میان کارکرد ویژهای دارند؛ بهطوریکه کودکان برای کسب پذیرش اجتماعی و تایید از سوی دوستان، ممکن است دست به اعمالی بزنند که با اصول تربیتی خانواده در تعارض است. تایید دوستان و احساس عاملیت در جمع، از محرکهای تقویتکنندهی رفتارهای نامطلوب محسوب میشود.
با این وجود، نظارت والدین نباید به کنترل افراطی یا منزوی کردن کودک منجر شود. هدف اصلی، تقویت تواناییهایی نظیر قدرت تشخیص، مسئولیتپذیری، همدلی و خودکنترلی است؛ بهگونهای که فرد حتی در غیاب ناظران بیرونی نیز قادر به انتخاب رفتارهای اخلاقی و سازگارانه باشد.




